Dhaliil adag oo ku wajahan maamul-xumada, musuqmaasuqa la tuhunsan yahay iyo masuuliyad-darrada ka jirta hay’adaha dowladda Puntland
Waxaa isa soo taraya walaaca bulshada Puntland ka qabto hab-maamulka qaar ka mid ah wasaaradaha iyo hay’adaha madaxa-bannaan ee dowladda. Waxaa si gaar ah su’aalo loo iska weydiinayaa hufnaanta maaliyadeed, tayada adeegyada dadweynaha, kartida maamul ee masuuliyiinta iyo sababta ay u muuqato in aan si ku filan loola xisaabtamin dadka loo igmaday ilaalinta hantida iyo danaha shacabka.
Dowladnimadu ma aha jaranjaro lagu gaaro taajirnimo shaqsiyeed; xilka dadweynuhuna ma aha fursad lagu dhisto hanti gaar ah iyadoo la dayacayo adeegii bulshada.
Waxaa jira walaac xooggan oo ku saabsan masuuliyiin xilal sare ka haya hay’adaha dowladda, kuwaas oo la tuhunsan yahay inay muddooyinkii ay xilalka hayeen yeesheen hanti ma guurto ah, guryo badan, dhulal, hoteello, shirkado ganacsi iyo goobo shidaal lagu iibiyo. Hantida noocaas ahi keligeed ma caddaynayso musuqmaasuq, balse marka ay soo baxaan su’aalo ku saabsan dakhliga rasmiga ah, habka hantida lagu helay iyo waajibaadka shaqo ee masuuliyiinta, waxaa lama huraan ah in la sameeyo baaritaanno hufan oo xaqiiqooyinka lagu kala caddeeyo.
Haddii ay jiraan masuuliyiin hantidooda ku dhistay lunsashada lacagaha dadweynaha, ku takrifalka awoodda ama qandaraasyo aan waafaqsanayn sharciga, waa in lala xisaabtamaa, hantida sharci-darrada lagu helayna loo raadiyaa waddo sharci ah oo dib loogu soo celiyo khasnadda dowladda.
Waxaase aan la aqbali karin in shakiga bulshada laga jawaabi waayo, su’aalaha muhiimka ahna lagu beddelo aamusnaan iyo isla xisaabtan la’aan.
1. Marka hantida dadweynuhu noqoto waddo lagu dhisto maal shakhsiyeed
Waxaa bulshada dhexdeeda ka jira dareen isa soo taraya oo ah in qaar ka mid ah masuuliyiinta dowladda ay xilalka uga faa’iidaystaan danahooda gaarka ah, halkii ay uga shaqayn lahaayeen danta guud.
Haddii masuul dowladeed uu helo hanti aan si macquul ah ula jaanqaadi karin dakhligiisa la yaqaan, waxaa habboon in la baaro halka ay hantidu ka timid, lana xaqiijiyo in waajibaadka ku saabsan ku dhawaaqista hantida iyo ka hortagga iska horimaadka danaha la fuliyey.
Su’aashu ma aha oo keliya inta guri ama shirkad ee masuul leeyahay. Su’aasha dhabta ahi waa: Hantidaas sidee lagu helay, ma lagu helay dakhli sharci ah, mase jirtaa wax xiriir ah oo ka dhexeeya hantida gaarka ah iyo awooddii uu masuulku u adeegsanayey xilkiisa?
Bulshadu waxay xaq u leedahay jawaabo cad. Dowladda waxaa saaran waajib ah inay abuurto nidaam lagu baaro su’aalahaas, iyadoo aan qofna lagu xukumin xan ama eedeyn aan caddayn.
Haddii ay jiraan masuuliyiin hantida dadweynaha ku takrifalay, waa in aan xilka, qabiilka, xiriirka siyaasadeed iyo saaxiibtinimada midkoodna noqon gaashaan ka hor istaaga isla xisaabtan sharci ah.
2. Dakhliga dowladda iyo shakiga ka taagan maamulka canshuuraha
Dakhliga dowladda ayaa laf-dhabar u ah bixinta adeegyada bulshada, horumarinta kaabeyaasha dhaqaalaha, dayactirka ceelasha, taageeridda waxbarashada, caafimaadka iyo wax ka qabashada abaaraha.
Sidaas darteed, walaac kasta oo la xiriira hoos u dhaca dakhliga dowladda, hab-maamulka kastamyada iyo hufnaanta ururinta canshuuraha waa in loo qaataa arrin mudnaan gaar ah leh.
Waxaa loo baahan yahay in si madax-bannaan loo baaro habraacyada maaliyadeed ee Wasaaradda Maaliyadda, waaxyaha dakhliga iyo kastamyada, si loo ogaado in ay jiraan lacago aan khasnadda dowladda gaarin, canshuuro si khaldan loo maareeyey, dakhli la qariyey ama habraacyo maaliyadeed oo aan waafaqsanayn sharciga.
Waa in baaritaanku caddeeyo cidda masuulka ka ah khaladaad kasta oo la helo, qadarka khasaaraha haddii uu jiro, iyo tallaabooyinka sharci ee ku habboon.
Ma habboona in hoos u dhac dakhli lagu koobo hadal siyaasadeed oo keliya. Waa in la soo bandhigaa xogta dakhliga la filayey, dakhliga dhab ahaan la ururiyey, isbarbardhigga sannadihii hore iyo sababaha la xaqiijiyey ee keenay farqiga.
Haddii lacagihii shacabka laga qaaday aanay si buuxda ugu noqon khasnadda dowladda, cid kasta oo arrintaas masuul ka ah waa in lala xisaabtamaa.
3. Mashaariicda horumarinta: Hanti dadweyne oo u baahan ilaalin
Mashaariicda horumarintu waa in ay bulshada u horseedaan adeegyo muuqda, fursado shaqo iyo nolol ka wanaagsan tii hore.
Hase yeeshee, marka ay jiraan cabashooyin la xiriira qandaraasyo aan hufnayn, kharashyo aan si wanaagsan loo xaqiijin, shaqooyin aan dhammaystirnayn ama natiijooyin aan u dhigmin lacagihii la bixiyey, waxaa waajib ah in la sameeyo hubin maaliyadeed iyo mid farsamo.
Waxaa loo baahan yahay in mashruuc kasta lagu qiimeeyo lacagtii loo qoondeeyey, qandaraaslaha loo xushay, habka lacag-bixinta, tayada shaqada iyo faa’iidada dhabta ah ee ay bulshada u keentay.
Maamulka wanaagsan kuma filna inuu sheego in mashruuc la fuliyey. Waa inuu caddeeyo waxa la qabtay, lacagta ku baxday, tayada la gaaray iyo cidda ka faa’iidaysatay.
Haddii la xaqiijiyo in lacagaha mashaariicda lagu takrifalay ama hantidii dadweynaha si sharci-darro ah loo isticmaalay, waa in la qaadaa tallaabooyin sharci oo ku habboon, lana xaqiijiyaa soo celinta hantida luntay.
4. Wakaaladda Horumarinta Biyaha Puntland: Hay’ad muhiim u ah nolosha shacabka
Wakaaladda Horumarinta Biyaha Puntland waxay ka mid tahay hay’adaha ay tahay in waxqabadkooda si dhow loola socdo, maadaama biyuhu yihiin baahi nololeed oo aan laga maarmin.
Puntland waxaa marar badan saameeya abaaro, biyo-yaraan iyo caqabado la xiriira helitaanka biyo nadiif ah. Xaaladahaas awgood, hay’adda masuulka ka ah horumarinta iyo dayactirka kaabeyaasha biyaha waxaa laga filayaa maamul hufan, qorshe hawleed cad, aqoon farsamo, karti fulineed iyo isla xisaabtan maaliyadeed.
Haddii ay jiraan cabashooyin ku saabsan dayactir la’aan, mashaariic gaabis ah, kharashaad aan si cad loo sharxin ama hanti dadweyne oo aan si wanaagsan loo maamulin, waa in arrimahaas loo sameeyo baaritaan dhab ah oo lagu saleeyo dukumentiyo, diiwaanno maaliyadeed iyo xaqiiqooyin la xaqiijin karo.
Su’aalaha ay tahay in maamulka Wakaaladdu ka jawaabo
* Waa maxay waxqabadka la taaban karo ee wakaaladdu qabatay muddadii uu xilka hayey maamulka hadda jira?
* Sidee loo maareeyey miisaaniyadda, dakhliga, deeqaha iyo lacagaha loogu talagalay mashaariicda biyaha?
* Ma jiraan qorshayaal dayactir oo joogto ah oo loogu talagalay ceelasha iyo kaabeyaasha biyaha?
* Sidee loo kala doortaa mashaariicda, qandaraaslayaasha iyo goobaha laga fulinayo shaqooyinka?
* Ma jiraan nidaamyo lagu cabbiro waxqabadka shaqaalaha iyo natiijooyinka maamulka?
* Sidee shacabka iyo hay’adaha maalgelinta loogu xaqiijinayaa in lacagaha loo qoondeeyey biyuhu gaaraan ujeeddadii loogu talagalay?
Su’aalahani ma aha weerar shaqsiyeed; waa su’aalo ay tahay in laga jawaabo marka la maamulayo hanti iyo adeeg ay nolosha dadku ku tiirsan tahay.
Maareeyaha wakaaladda iyo masuuliyadda xilka
Maareeyaha hay’ad dadweyne waxaa lagu qiimeeyaa waxqabad, aqoon, karti hoggaamineed, hufnaan iyo awoodda uu u leeyahay inuu abuuro nidaam shaqaynaya.
Magacaabistu ma aha guul dhammaad ah; waa bilowga masuuliyad culus. Qof kasta oo xilkaas haya waa inuu muujiyo in uu awood u leeyahay ilaalinta hantida dadweynaha, maaraynta shaqaalaha, fulinta qorshayaasha iyo xaqiijinta in adeeggu gaaro bulshada.
Waxaa lagama maarmaan ah in waxqabadka maamulka Wakaaladda Horumarinta Biyaha Puntland si cad loo qiimeeyo, iyadoo la eegayo shuruudaha xilka, aqoonta iyo waayo-aragnimada loo baahan yahay, natiijooyinka la gaaray iyo hufnaanta maaliyadeed.
Haddii qiimeyn madax-bannaan ay muujiso in maareeyuhu ku fashilmay waajibaadkiisa, ay jiraan khaladaad maamul oo culus ama lagu tuntay sharciga, waa in la qaadaa tallaabo waafaqsan sharciga, taas oo ay ku jiri karto xil-ka-qaadis marka shuruudaheedu buuxsamaan.
Hay’ad biyaha maamusha laguma qiimeeyo magaca maareeyaha, xiriirkiisa ama hadalladiisa; waxaa lagu qiimeeyaa biyaha ay bulshada gaarsiiso, hantida ay ilaaliso iyo kalsoonida ay kasbato.
5. Madaxweyne Siciid Cabdullaahi Deni: Waxaa loo baahan yahay tallaabooyin muuqda
Madaxweynaha Puntland, Siciid Cabdullaahi Deni, waxaa horyaalla masuuliyad muhiim ah oo ku saabsan xaqiijinta in hay’adaha dowladdu u shaqeeyaan si waafaqsan sharciga, hantida dadweynahana loo ilaaliyo danta guud.
Bulshadu waxay u baahan tahay in walaacyada ku saabsan maamulka wasaaradaha, dakhliga dowladda iyo waxqabadka hay’adaha madaxa-bannaan lagu wajaho hannaan cad oo isla xisaabtan leh.
Waxaa habboon in la xoojiyo awoodda hay’adaha hanti-dhowrka iyo la-dagaallanka musuqmaasuqa, la sameeyo baaritaanno madax-bannaan marka ay jiraan saldhigyo macquul ah, lana xaqiijiyo in natiijooyinka baaritaannada si hufan loo maareeyo.
Tallaabooyinkaas waa in aanay ku koobnaan masuuliyiinta hoose oo keliya. Haddii caddaymo muujinayaan in masuuliyiin xilal sare haya ay ku lug leeyihiin falal sharci-darro ah, waa in isla sharciga lagu dabaqaa iyaga oo aan loo eegin xilka ay hayaan.
Haddii ay jiraan eedeymo la xaqiijiyey oo ku saabsan lunsashada hanti dadweyne, waa in kiisaska loo gudbiyaa hay’adaha awoodda u leh, lana raacaa habraacyada sharciga, iyadoo la dhowrayo xuquuqda dadka la baarayo iyo madax-bannaanida garsoorka.
Cadaaladdu ma aha in qof la eedeeyo oo keliya; waa in caddaynta la baaro, xaqiiqada la caddeeyo, qofka masuulka ahna uu wajaho cawaaqibka sharciga haddii dembi lagu helo.
6. Kalsoonida shacabka waa raasamaalka ugu weyn ee dowladnimo
Marka shacabka ay dareemaan in masuuliyiintu aanay si hufan u maamulin hantida dadweynaha, waxaa dhaawacma kalsoonida ay ku qabaan hay’adaha dowladda.
Kalsooni-darradu waxay keeni kartaa in dadku niyad-jab ka qaadaan adeegyada dadweynaha, ay yaraato diyaar u ahaanshaha bixinta canshuuraha, isla markaana ay sii adkaato hirgelinta mashaariicda horumarinta.
Dowladdu waxay kalsoonida ku dhistaa waxqabad, caddaalad iyo isla xisaabtan; kuma dhisto hadallo, ballanqaadyo ama difaac joogto ah oo loo sameeyo masuuliyiinta.
Masuuliyiinta wanaagsan waa in la taageeraa, kuwa waxqabadkoodu liito waa in wax laga qabtaa, kuwa lagu helo musuqmaasuqna waa in lala xisaabtamaa.
Ma aha in dhammaan shaqaalaha dowladda lagu wada xukumo eedeymo loo jeediyey qaar ka mid ah masuuliyiinta. Hase yeeshee, sidoo kale ma habboona in magaca dowladda loo adeegsado gaashaan lagu qariyo khaladaad ama falal sharci-darro ah oo la xaqiijiyey.
7. Tallaabooyinka degdegga ah ee loo baahan yahay
Si walaacyadan loogu beddelo isla xisaabtan dhab ah, waxaa lagama maarmaan ah:
1. Baaritaan maaliyadeed oo madax-bannaan: In dib loo eego dakhliga, kharashaadka, qandaraasyada iyo mashaariicda hay’adaha ay cabashooyinku khuseeyaan.
2. Hubinta hantida masuuliyiinta: In la hirgeliyo ama la xoojiyo nidaamyada sharciyeed ee lagu caddeeyo hantida iyo danaha gaarka ah ee masuuliyiinta, lana baaro isbeddellada aan si macquul ah loo sharxi karin.
3. Daahfurnaan ku saabsan dakhliga: In la soo bandhigo xogta dakhliga dowladda, canshuuraha la ururiyey iyo natiijooyinka hanti-dhowrka si waafaqsan sharciga.
4. Qiimeyn waxqabad oo hay’adaha lagu sameeyo: In masuuliyiinta lagu qiimeeyo qorshayaal, tilmaamayaal waxqabad iyo natiijooyin la xaqiijin karo.
5. Dib-u-eegis lagu sameeyo maamulka Wakaaladda Horumarinta Biyaha Puntland: In si gaar ah loo qiimeeyo waxqabadka maareeyaha, maaraynta miisaaniyadda, dayactirka kaabeyaasha biyaha iyo tayada adeegga bulshada.
6. Tallaabo sharci oo caddayn ku dhisan: In kiis kasta oo lagu helo caddayn ku filan loo gudbiyo hay’adaha ku shaqada leh, lagana fogaado eedeymo aan sal lahayn ama ciqaab aan sharciyeysnayn.
7. Ilaalinta dadka xogta bixiya: In la abuuro habab ammaan ah oo lagu soo gudbin karo xogta la xiriirta musuqmaasuqa, iyadoo la dhowrayo dadka xogta bixiya iyo caddaymaha ay keenaan.
GUNAANAD: HANTIDA DADWEYNAHA WAA AMANADA SHACABKA
Puntland waxay u baahan tahay hay’ado leh hoggaan karti leh, nidaam maaliyadeed oo hufan iyo shaqaale ku shaqeeya aqoon, waayo-aragnimo iyo masuuliyad.
Waa in aan la caadiyeyn cabashooyinka musuqmaasuqa, mana habboona in hantida dadweynaha loo arko fursad shaqsiyeed. Sidoo kale, waa in aan qofna lagu xukumin eedeyn aan la xaqiijin. Waxa loo baahan yahay waa baaritaan madax-bannaan, xog cad iyo caddaalad aan cidna u eexan.
Madaxweyne Deni iyo hay’adaha ay khusayso waxaa laga filayaa inay hubiyaan in cabashooyinka macquulka ah ee bulshada si dhab ah loo baaro, gaar ahaan kuwa taabanaya dakhliga dowladda, mashaariicda horumarinta iyo adeegyada aasaasiga ah sida biyaha.
Wakaaladda Horumarinta Biyaha Puntland waa in lagu sameeyaa qiimeyn waxqabad iyo hanti-dhowr hufan, natiijooyinkana laga qaadaa tallaabo waafaqsan sharciga.
Xilka dowladdu waa amaano, hantida dadweynuhuna waa hanti ummadeed. Qof kasta oo ku takrifala waa inuu wajaho isla xisaabtan sharci ah; qof kasta oo si daacad ah ugu adeega shacabka na waa in la garab istaagaa.
Puntland waxay u baahan tahay dowlad ay shacabkeedu ku kalsoon yihiin, hay’ado waxqabadkooda lagu cabbiro natiijooyin, iyo nidaam caddeeya in qofna aanu sharciga ka sarreyn.
IDILNEWS